هدف نبوت ‏ها و بعثت‏ ها

 


منبع: كتاب جهان بينى و معارف تطبيقى، ص 239

نويسنده: يحيى كبير


مسأله اساسى اين است كه هدف اصلى از بعثت پيامبران و انزال كتاب‏ هاى آسمانى چيست؟ ممكن است گفته شود: هدف اصلى، هدايت، سعادت و نجات مردم است. شك نيست كه پيامبران براى هدايت مردم و سعادت و نجات آن ها و...مبعوث شده‏اند. سخن در اين نيست. سخن در اين است كه اين راه راست به چه مقصود نهايى منتهى مى‏ شود؟ سعادت مردم از نظر اين مكتب در چيست؟ در اين مكتب چه نوع اسارت ‏ها براى بشر تشخيص داده شده كه مى‏ خواهد مردم را از آن گرفتارى‏ ها نجات دهد؟ اين مكتب رستگارى را در چه چيز مى‏ داند؟
در قرآن كريم ضمن اين كه به همه اين معانى اشاره يا تصريح شده، دو مفهوم مشخص ذكر شده كه مى ‏رساند هدف اصلى، اين دو امر است. يعنى همه تعليمات پيامبران مقدمه‏اى است براى اين دو امر كه عبارتند از: شناخت و نزديك شدن به خدا و ديگر برقرارى عدل در جامعه.
قرآن كريم از طرفى مى‏گويد: يا ايها النبى انا ارسلناك شاهدا و مبشرا و نذيرا و داعيا إلى الله بإذنه و سراجا منيرا؛ اى پيامبر ما تو را گواه(گواه امت)، نويد دهنده، اعلام خطر كننده و دعوت كننده به سوى خدا به اذن او و چراغى نورانى فرستاديم.
در ميان همه جنبه ‏هايى كه در اين آيه آمده است، پيداست كه دعوت به سوى خدا تنها چيزى است كه مى ‏تواند هدف اصلى به شمار آيد. از سوى ديگر درباره همه پيامبران مى ‏گويد: لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط؛(1)
ما پيامبران خويش را با دلايل روشن فرستاديم و با آن ها كتاب و معيار فرود آورديم تا مردم عدل را به پا دارند...
اين آيه صريحا برپا داشتن عدل را هدف بعثت پيامبران معرفى كرده است. دعوت به خدا و شناخت او و نزديك شدن به او، يعنى دعوت به توحيد نظرى و توحيد عملى فردى، اما اقامه عدل و قسط در جامعه، يعنى برقرارى توحيدى عملى در اجتماع.
اكنون اين پرسش مطرح است كه آيا هدف اصلى پيامبران، خداشناسى و خدا پرستى است و امور ديگر از جمله عدالت اجتماعى مقدمه آن است يا هدف اصلى برپا شدن عدل است و شناخت خدا و پرستش او مقدمه براى تحقق اين ايده اجتماعى است؟ به عبارت ديگر آيا هدف اصلى توحيد نظرى و توحيد عملى فردى است يا هدف اصلى توحيد عملى اجتماعى است؟ در اينجا چند ديدگاه ممكن است مطرح گردد:

1.پيامبران از نظر هدف، ثنوى بوده‏اند، يعنى دو مقصد مستقل داشته‏اند: يكى از اين دو مقصد به زندگى اخروى بشر مربوط است(توحيد نظرى و توحيد عملى فردى) و ديگرى به سعادت دنيوى او(توحيد اجتماعى). پيامبران از آن نظر كه در انديشه سعادت دنيوى بشر بوده‏اند، به توحيد اجتماعى پرداخته‏اند و از آن جهت كه مى‏ خواسته‏اند سعادت اخروى بشر را تأمين كنند به توحيد نظرى و توحيد عملى فردى پرداخته‏اند.

2. هدف اصلى، توحيد اجتماعى است. توحيد نظرى و توحيد عملى فردى مقدمه لازم توحيد اجتماعى است. توحيد نظرى به شناخت خداوند ارتباط دارد. براى انسان فى نفسه هيچ ضرورتى نيست كه خدا را بشناسد. تنها عامل محرك روح او خدا باشد يا هزاران چيز ديگر. هم چنان كه به طريق اولى براى خداوند فرق نمى‏ كند كه انسان او را بشناسد يا نشناسد، بپرستد يا نپرستد، ولى نظر به اين كه كمال انسان در«ما» شدن و توحيد اجتماعى است و اين امر بدون توحيد نظرى و توحيد عملى فردى ميسر نيست، خداوند معرفت خود و پرستش خود را واجب كرده است تا توحيد اجتماعى محقق گردد.

3.هدف اصلى، شناخت خدا و رسيدن به اوست. توحيد اجتماعى مقدمه وصول به اين هدف عالى است. زيرا هم چنان كه قبلا گفته شد، در جهان بينى توحيدى، جهان ماهيت از اويى و به سوى اويى دارد. از اين رو كمال انسان در رفتن به سوى او و نزديك شدن به اوست. انسان از يك امتياز خاص بهره‏ مند است و آن اين كه به حكم نفخت فيه من روحى(2) واقعيتش واقعيت خدايى است و فطرت بشر فطرت خداجويان است. از اين رو سعادت و نجاتش در معرفت خدا، پرستش و قرب به اوست. ولى نظر به اين كه انسان فطرتا اجتماعى است و اگر بر جامعه نظامات متعادل اجتماعى حكم فرما نباشد، حركت خداجويانه انسان امكان پذير نيست، پيامبران به اقامه عدل پرداخته‏اند. ارزش ‏هاى اجتماعى از قبيل عدل، آزادى، مساوات و هم چنين اخلاق اجتماعى از قبيل جود، عفو، محبت و احسان ارزش ذاتى ندارند و يا لذات، كمالى براى بشر محسوب نمى‏ شود. همه ارزش شان مقدمه‏اى است كه با قطع نظر از ذى المقدمه، بود و نبود آن ها برابر است. اين ها شرايط وصل به كمالند نه خود كمال؛ مقدمات رستگارى ‏اند نه خود رستگارى.

4. هم چنان كه در نظريه سوم آمده است، كمال انسان بلكه كمال واقعى هر موجودى در حركت به سوى خدا خلاصه مى ‏شود. ادعاى اين كه پيامبران از نظر هدف، ثنوى بوده‏اند شرك است. چنان كه ادعاى اين كه هدف نهايى پيامبران رستگارى دنيوى است بايد اذعان داشت كه رستگارى دنيوى جز برخوردارى از مواهب طبيعت در سايه عدل و آزادى نيست و اين همان ماده پرستى است.
ولى برخلاف نظريه سوم ارزش‏ هاى اجتماعى و اخلاقى با اين كه مقدمه وصول به ارزش اصيل و يگانه انسان يعنى خداشناسى و خداپرستى است، ارزش ذاتى دارند.
توضيح اين كه رابطه مقدمه و ذى المقدمه دو گونه است. در يك گونه تنها ارزش مقدمه، رساندن به ذى المقدمه است. پس از رسيدن به ذى المقدمه، وجود و عدمش برابر است. مثلا كسى كه مى ‏خواهد از نهر آبى بگذرد، سنگ بزرگى را در وسط نهر وسيله پريدن قرار مى ‏دهد. بديهى است كه پس از عبور از نهر، وجود و عدم آن سنگ براى انسان مساوى است. هم چنين است نردبان براى عبور به پشت بام و كارنامه كلاس براى ثبت نام در كلاس بالاتر. گونه ديگر اين است كه مقدمه در عين اين كه وسيله رسيدن به ذى المقدمه است و در عين اين كه ارزش اصيل از آن ذى المقدمه است، پس از وصول به ذى المقدمه وجود و عدمش برابر نيست. پس از وصول به ذى المقدمه وجودش همانند قبل از وصول ضرورى است. مثلا معلومات كلاس اول و دوم مقدمه است براى معلومات كلاس‏ هاى بالاتر، اما چنين نيست كه با رسيدن به كلاس ‏هاى بالاتر، نيازى به آن معلومات نباشد. بلكه تنها با داشتن آن معلومات و از دست ندادن آن هاست كه مى‏ توان كلاس بالاتر را ادامه داد.
سر مطلب اين است كه گاهى مقدمه، مرتبه ضعيفى از ذى المقدمه است و گاهى نيست. نردبان از مراتب پشت بام نيست، ليكن معلومات كلاس‏ هاى پايين و معلومات كلاس ‏هاى بالا مراتب يك حقيقتند.
ارزش ‏هاى اخلاقى و اجتماعى نسبت به معرفت حق و پرستش حق از نوع دوم است. چنين نيست كه اگر انسان به معرفت كامل حق و پرستش حق رسيد، وجود و عدم راستى، درستى، عدل، احسان و ...مساوى باشد. زيرا اخلاق عالى انسان، نوعى خداگونه بودن است و در حقيقت درجه و مرتبه‏اى از خداشناسى و خداپرستى است ولو به صورت ناآگاهانه، يعنى علاقه انسان به اين ارزش ‏ها ناشى از علاقه فطرى به متصف شدن به صفات خدايى است؛ هر چند خود انسان توجه به ريشه فطرى آن ها نداشته باشد و احيانا در شعور آگاه خود، منكر آن باشد. از اين رو از ديدگاه معارف اسلامى دارندگان اخلاق نيك از قبيل عدالت، احسان، جود و...هر چند مشرك باشند، اعمالشان در جهان ديگر بى ‏اثر نيست. اين گونه افراد اگر كفر و شركشان از روى عناد نباشد به نوعى در جهان ديگر مأجورند. در حقيقت اين اشخاص بدون آن كه خود آگاه باشند به درجه‏اى از خداپرستى رسيده‏اند.(3)

پى‏نوشت ‏ها:


1.حديد(57) آيه25.
2.در او از روح(حقيقت متعالى و برتر) خود دميدم. (حجر(15) آيه 29).
3.ر.ك: بخش آخر كتاب عدل، تأليف شهيد مرتضى مطهرى.

[ بازگشت ]




چند رسانه ای    نرم افزار    انجمن ها    مراکز    دیگر پایگاهها    ارتباط با ما